नेपाली कम्युनिष्ट एकताः इतिहासको महासङ्गम, वैचारिक अनिवार्यता र भविष्यका चुनौतीहरू !
पूर्ण घर्ति
नेपालको हालसालैको राजनीतिक समयरेखा जेन्जी विद्रोहपछि एकदमै तीव्र गतिमा बदलिएको छ । एकछिन संसदको सडकसम्म फैलिएको असन्तोष, अर्काेछिन सत्ताको गलियारोभित्रै प्रवेश गरेको चुनौती, र त्यसपछि तत्कालीन दलहरूको अस्तित्वसम्मलाई प्रश्न गर्ने परिस्थितिले नेपालको सम्पूर्ण पार्टी प्रणालीलाई पुनःआकृति बनायो । कसैको पार्टी फुट्यो, कसैको पुनःमिल्यो, कसैले नयाँ मोर्चा घोषणा गरे, कसैले पदरहित घुम्ती बनाए । सत्ता–गणितले भन्दा ठूलो प्रश्न जनताले सोध्दै थियो– “हाम्रो पक्षमा कसले बोल्छ ?” यो प्रश्नले पुराना कम्युनिष्ट संगठनहरूमा फेरि एकपटक एक गहिरो पुनर्विचारको ढोका खोलिदियो । जस्को परिणामस्वरूप ने.क.पा. (माओवादी केद्र) र ने.क.पा. एकीकृत समाजवादी सहित १६ वाम घटकहरुको एकता, प्रतिवद्धता र घोषणापत्र जारी भई देशव्यापी एकता सन्देश सभाहरू उत्साहपूर्वक भइरहेका छन्, यसै सन्दर्भमा संक्षिप्त चर्चा गर्ने प्रयास गरिएको छ ।
१. नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनको धरातलमा वि.सं. २०२८ को झापा विद्रोह र वि.सं. २०५२ को दशवर्षे जनयुद्ध दुई भिन्न क्रान्तिकारी महाकाव्यका रूपमा कोरिएका छन् । झापा विद्रोह ‘सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व’ स्थापनाका लागि गरिने कठोर वर्ग संघर्षको एउटा धारको प्रतिनिधित्व गर्दथ्यो भने, दशवर्षे जनयुद्धले ‘दीर्घकालीन जनयुद्ध’ र ‘नयाँ जनवादी क्रान्ति’को माओवादी कार्यनीतिलाई नेपालको भू–धरातलमा स्थापित गरेको थियो । यी दुई फरक धार, फरक स्कुल र भिन्न क्रान्तिकारी अनुभव बोकेका नेतृत्वहरूको वर्तमान एकीकरण (Fusion)स्वयंमा ‘इतिहासको केन्द्रीकरण’ हो । यो केवल राजनीतिक जोड घटाउ नभएर नेपाली सर्वहारा वर्गको लामो र रक्तपातपूर्ण सङ्घर्षको विरासतलाई एउटै झण्डामुनि ल्याउने एउटा ‘ऐतिहासिक महासङ्गम हो । विश्व कम्युनिस्ट आन्दोलनले शीतयुद्धको समाप्ति र सोभियत संघको विघटनपश्चात् सन् १९८० को दशकदेखि लगातार रक्षात्मक अवस्था र वैचारिक सङ्कट झेलिरहेको सन्दर्भमा, नेपालमा ठूलो जनमतसहित कम्युनिष्टहरूको यो एकता केवल एक राष्ट्रिय घटना मात्र होइन। यो त विश्व सर्वहारा वर्गको आन्दोलनका लागि एक मनोवैज्ञानिक टेवा र क्रान्तिकारी आशावादको सञ्चार गर्ने अवसर हो । यसले संसारभरका शोषित, उत्पीडितहरूमा गुमेको विश्वास फर्काउने सामथ्र्य राख्दछ ।
२. कुनै पनि कम्युनिष्ट पार्टीको मेरुदण्ड त्यसको वैचारिक अडान हो । यो एकताको दीर्घकालीन सफलता त्यसको आधारभूत कसी वैचारिक स्पष्टतामा कत्तिको खरो उत्रन्छ भन्नेमा निर्भर छ ।
एकताको सहमति पत्रले माक्र्सवाद–लेनिनवादलाई मार्गदर्शक सिद्धान्त मान्नु सैद्धान्तिक रूपमा सही भए पनि, माओवाद (Maoism) लाई खुला रूपमा सैद्धान्तिक आधार नदिइनुले पूर्व माओवादी घटकमा वैचारिक सङ्कुचन आएको देखिन्छ । माओवाद माक्र्सवाद–लेनिनवादको एउटा (सिर्जनात्मक प्रयोग र विकास)को रूपमा स्थापित छ । यसलाई सैद्धान्तिक धरातलमा अवमूल्यन गर्नु भनेको के दीर्घकालीन जनयुद्धको कार्यनीति र ‘जनयुद्ध’बाट प्राप्त क्रान्तिकारी अनुभवलाई पूर्ण रूपमा परित्याग गर्ने घोषणा हो ? यो अस्पष्टताले पार्टीभित्र भविष्यमा गम्भीर वैचारिक द्वन्द्व र ध्रुवीकरण निम्त्याउन सक्छ ।
पार्टीले नेपाली विशेषताको वैज्ञानिक समाजवादलाई लक्ष्य मानेको छ । तर, पुँजीवादी जनवादी क्रान्तिका उपलब्धिहरूको रक्षा गर्दै समाजवादको आधार तयार गर्ने भन्ने कार्यनीति स्वयंमा द्वन्द्वात्मक अस्पष्टताको शिकार छ । यो कार्यनीति पूर्व माओवादी दृष्टिकोणको नयाँ जनवादी क्रान्तिको अपरिहार्यता र पहिलेको एमाले दृष्टिकोणको बहुदलीय जनवादको सैद्धान्तिक सीमा बीचको अपरिभाषित पुल (Ambiguous Bridge) मा अडिएको छ । यदि यो वैचारिक पुल स्पष्ट भएन भने, दक्षिणपन्थी अवसरवाद (Governmentalism र सरकारमा मात्र केन्द्रित हुने प्रवृत्ति) तिर लहसिने र क्रान्तिकारी कार्यभारबाट विमुख हुने खतरा रहन्छ । वैचारिक स्पष्टताविनाको एकता ुसिद्धान्तविहीन सम्झौता मात्र हुन जान्छ, जसले पार्टीलाई जनताको क्रान्तिकारी रूपान्तरणको एजेन्डाभन्दा सत्ताको खेलमा मात्र केन्द्रित गराउँछ ।
३. कम्युनिष्ट पार्टीको मेरुदण्ड भनेको जनवादी केन्द्रीयता (Democratic Centralism) को सुनौलो सिद्धान्त हो । ठूला, भिन्न पृष्ठभूमि भएका र लामो समयसम्म एक–अर्कालाई वैचारिक विरोधी शक्तिको रूपमा आरोप–प्रत्यारोप गरिरहेका नेतृत्वहरूलाई मिलाउन गरिएको ‘समायोजनको राजनीति’ र ‘भागबन्डा’ले जनवादी केन्द्रीयताको आत्मालाई कमजोर बनाउन सक्छ ।
सहमति र भागबन्डामा आधारित शक्ति केन्द्रीकरणले पार्टीलाई सर्वहारा वर्गको अग्रदस्ताबाट व्यक्तिगत स्वार्थको गठबन्धन (Coalition of Personal Interests) मा रूपान्तरण गर्न सक्छ । जब नेताहरू वैचारिक रूपमा एकमत हुँदैनन्, तब संगठनात्मक अनुशासन वा केन्द्रीयता कमजोर हुन्छ । यसले पार्टीलाई जनताको बीचमा लैजाने वैचारिक धारभन्दा नेतृत्वको निजी सम्बन्ध (Personal Chemistry)मा आधारित बनाउँछ, जसले कुनै पनि बेला फुटको खतरालाई आमन्त्रित गर्दछ ।
कम्युनिष्ट नेताहरूको आचरण सांस्कृतिक क्रान्ति (माओवादको एक महत्वपूर्ण अवधारणा)को भावअनुसार सर्वहारा आचरणमा आधारित हुनुपर्छ । आर्थिक पारदर्शिता, सादगी र जनताप्रति उत्तरदायी नेतृत्व नहुँदा, पार्टी दलाल पुँजीवादी शक्तिहरूको प्रभावमा पर्न सक्छ । यसले पार्टीलाई क्रान्तिकारी वर्ग पक्षधरताबाट च्युत गराउँदै अन्ततः क्रान्तिकारी आदर्शहरूको पतन (Degeneration) गराउन सक्छ ।
४. माक्र्सवादी विश्लेषणले स्पष्ट भन्छ ः कम्युनिष्ट पार्टीको सफलता केवल चुनाव जित्नुु वा सत्ताको कुर्सीमा बस्नुमा होइन, बरु श्रमजीवी र उत्पीडित वर्गको पक्षमा राज्य सत्ता र सामाजिक सम्बन्धहरूमा कति मौलिक, गुणात्मक परिवर्तन (Qualitative Change) ल्याउन सक्यो भन्नेमा हुन्छ ।
यो एकता केवल संसदीय गणितमा सीमित भयो र जमिनदार तथा दलाल पुँजीवाद (Comprador Capitalism) जसलाई माओवादी क्रान्तिले लक्षित गरेको थियो) सँग सम्झौता गर्दै गयो भने, जनतामा चरम निराशाको बाढी आउनेछ । जनताले खोजेको परिवर्तन क्रान्तिकारी रूपान्तरण हो, केवल मन्त्रालयको हेरफेर वा नेताहरूको समीकरण परिवर्तन मात्र होइन ।
विश्व कम्युनिष्ट आन्दोलन रक्षात्मक रहेको बेला, यो एकताले जनताको निराशामा पानी फेर्ने एकमात्र उपाय भनेको वैचारिक राजनैतिक स्पष्टताका साथ सबै कम्युनिष्ट घटकहरूलाई एउटै क्रान्तिकारी कार्यदिशामा केन्द्रित गर्नु हो । यदि पार्टीले सैद्धान्तिक रूपमा समाजवादी क्रान्तिको चरणको स्पष्ट रेखा कोर्न सक्यो, संगठनात्मक रूपमा जनवादी केन्द्रीयतालाई कायम गर्न सक्यो, र आर्थिक रूपमा दलाल पुँजीवादको विरोधमा दृढता देखाउन सक्यो भने मात्र यो एकता टुटफुटको इतिहासको अन्तिम विन्दु बन्न सक्छ ।
५. नेपालको कम्युनिष्ट एकता एक यस्तो समयमा भएको छ, जब दक्षिण एसिया तीव्र भू–राजनीतिक तनावको केन्द्रबिन्दु बनेको छ । नेपाल दुई ठूला अर्थतन्त्र र सैन्य शक्ति, भारत र चीनको बीचमा अवस्थित छ । यस सन्दर्भमा, नेपाली कम्युनिष्ट पार्टीले लिने विदेश नीति र राष्ट्रियताप्रतिको अडान अत्यन्त संवेदनशील हुन्छ ।
मा.ले.मा.वादी विदेश नीतिको मूल मर्म साम्राज्यवाद विरोधी र शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वको सिद्धान्तमा आधारित हुन्छ । पार्टीले दुई छिमेकीहरूसँग समान दूरीको र सन्तुलित सम्बन्ध कायम गर्न सक्नुपर्छ । यदि पार्टी नेतृत्वले कुनै एक शक्ति केन्द्रतर्फ झुकाव राख्यो भने, त्यसले राष्ट्रिय हितमाथि गम्भीर खतरा उत्पन्न गर्न सक्छ ।
खासगरी भारतसँगको जटिल सीमा विवाद, आर्थिक निर्भरता र चीनको बढ्दो रणनीतिक उपस्थितिका बीच राष्ट्रिय हितलाई सर्वाेपरी राख्दै सर्वहारा अन्तर्राष्ट्रियतावादको सिद्धान्तलाई व्यवहारमा उतार्नु पार्टीका लागि ठूलो परीक्षा हो ।
नेपाली कम्युनिष्ट पार्टीले आन्तरिक रूपमा विदेशी पुँजी र शक्ति केन्द्रबाट निर्देशित हुने दलाल पुँजीवाद (Comprador Capitalism) विरुद्ध सैद्धान्तिक दृढता देखाउनु अपरिहार्य छ । आर्थिक पारदर्शिता र राष्ट्रिय स्वाधीनताको रक्षाका लागि पार्टीले वैदेशिक ऋण तथा सहायता नीतिमा स्पष्ट वर्गीय अडान लिनैपर्छ । यदि नेतृत्व विदेशी शक्ति केन्द्रहरूबाट प्रभावित भयो भने, एकताको क्रान्तिकारी स्पिरिट क्षीण भएर जानेछ ।
६. दशवर्षे जनयुद्धबाट शान्ति प्रक्रियामा आएको र बहुदलीय प्रतिस्पर्धामा सहभागी भएको कम्युनिष्ट आन्दोलनका लागि सबैभन्दा ठूलो सैद्धान्तिक प्रश्न संविधानवाद (Constitutionalism) र क्रान्तिकारी लक्ष्य बीचको सन्तुलन हो ।
नेपाली कम्यूनिष्ट पार्टीले वर्तमान संविधानलाई समाजवादको आधार तयार गर्ने रणनीतिक औजारको रूपमा स्वीकार गरेको छ । यसले पुरानो जनवादी केन्द्रीयताको अडानबाट पछि हट्दै बहुदलीय प्रतिस्पर्धालाई स्वीकार गरेको देखाउँछ । तर, यसको सैद्धान्तिक सीमा कहाँसम्म हो ?
के वर्तमान संविधानवाद (Capitalist Constitutionalism) लाई ‘समाजवादमा रूपान्तरण’ गर्ने पुलको रूपमा मात्र लिइएको हो ? या फेरि, यो क्रान्तिकारी लक्ष्यलाई ‘संसदीय सुधारवाद’ (Parliamentary Reformism) मा विघटित गर्ने बाटो हो ?
राज्यसत्ताको स्वरूपः माक्र्सवादले राज्यसत्तालाई वर्ग–शासनको यन्त्रको रूपमा परिभाषित गर्दछ । यदि कम्युनिष्ट पार्टीले बारम्बार बहुमत ल्याएर पनि राज्यसत्ताको मौलिक चरित्र (उत्पादन सम्बन्ध, नोकरशाहीतन्त्र र न्यायिक प्रणाली)मा परिवर्तन ल्याउन सकेन भने, त्यसले सिद्धान्त र व्यवहारबीचको दूरीलाई अझ फराकिलो बनाउँछ ।
संविधानवादको बाटोमा मात्र केन्द्रित हुँदा, पार्टी क्रान्तिको लक्ष्यबाट विचलित भएर ‘यथास्थितिवाद’ (Status Quo) को संरक्षक बन्न सक्छ । यसले क्रान्तिकारी शक्तिलाई संसद् र सरकारको ‘घेरा’ भित्र सीमित गरी जनताबाट अलग्याउने खतरा रहन्छ ।
७. जनवादी केन्द्रीयताको सफल कार्यान्वयनका लागि पार्टीभित्र आन्तरिक लोकतन्त्र (Inner Party Democracy) अपरिहार्य हुन्छ ।
झापा विद्रोह र जनयुद्धको ‘विरासत’ बोक्ने नेतृत्वहरूलाई केवल पद र जिम्मेवारीको भागबन्डाले मात्र बाँध्न सकिँदैन । वैचारिक मतभेदलाई दबाउने वा नजरअन्दाज गर्ने हो भने, त्यसले स–साना गुटहरू सिर्जना गर्छ, जुन पार्टी एकताको लागि विष साबित हुन्छ ।
नेतृत्वले निरन्तर वैचारिक शुद्धीकरण (Ideological Rectification) र आत्म–आलोचनाको माओवादी पद्धतिको अभ्यास गर्नुपर्छ । सर्वहारा वर्गीय आचरण, आर्थिक मितव्ययिता र वर्ग पक्षधरताको आधारमा नेतृत्वको मूल्याङ्कन गर्ने पद्धतिको विकास नगरी यो एकता टिक्न सक्दैन ।
अन्तमा,
सिद्धान्त, शक्ति र नियति (Principle, Power, and Destiny) नेपाली कम्युनिष्ट पार्टीको यो एकता इतिहासको अनिवार्य आह्वान र जनताको विशाल आशा दुवैको उपज हो । झापा विद्रोह र जनयुद्धको विरासत बोक्ने नेतृत्वहरूको केन्द्रीकरणले प्राप्त भएको शक्ति अभूतपूर्व छ । तर, यो एकता तबसम्म दिगो हुँदैन जबसम्म पार्टीले माक्र्सवाद–लेनिनवाद र माओवादको क्रान्तिकारी स्पिरिट (Revolutionary Spirit) लाई केवल दस्तावेजमा मात्र नभई व्यवहारमा जीवित राख्दैन । पार्टीको मूल आधार वर्गीय पक्षधरता र वैचारिक दृढता हुनुपर्छ । यदि यो एकता केवल संसदीय गणित, नेतृत्वको व्यवस्थापन र सत्ताको सुविधामा मात्र सीमित भयो भने, यो चुनावी भ¥याङ कुनै पनि दिन भत्किनेछ । त्यसले जनताको निराशालाई अझ गहिरो बनाउनेछ र नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनलाई फेरि विघटनको युगमा धकेल्नेछ । यो एकताको सफलताको निर्णायक कसी सैद्धान्तिक दृढता र वर्गीय पक्षधरता हो, न कि सत्ताको मोह र शक्ति केन्द्रीकरण । नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनको नियति अब त्यसको नेतृत्वले वैचारिक अडानमा कतिसम्म प्रतिबद्धता देखाउँछ भन्नेमा निर्भर छ ।
क्याटेगोरी : बिचार, राजनीति
थप समाचार
धेरै पढिएका
प्रतिक्रिया