चुनौतीको डाँडोमाथि उभिएको अर्थमन्त्रालय ः नयाँ नेतृत्वले कसरी फर्काउँछन् अर्थतन्त्रको लय ?
काठमाडौं । संभवत अर्काे हप्ता नेपालमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको सरकार गठन भइसकेको हुनेछ र अर्थमन्त्रालयले एक नयाँ अर्थमन्त्री पाउनेछ । रास्वपाको सभापति रबि लामिछानेले निर्वाचन अघि नै एक सार्वजनिक कार्यक्रममा उपसभापति स्वर्णिम वाग्लेलाई नयाँ बजेट लेख्ने तयारी गर्न भनेकाले नयाँ सरकारको अर्थमन्त्री वाग्ले हुनेमा कुनै दुविधा देखिदैन । उनी अर्थविद् पनि हुन् ।
उनी अर्थमन्त्री हुनासाथ त्यस्तो चमत्कार हुने देखिदैन जुन अर्थतन्त्रमा देखिएका तमाम समस्या एकसाथ छुमन्तर गरे जस्तो होस् । अर्थतन्त्र अहिले यस्तो मोडमा आइपुगेको छ, जहाँ समस्याहरू छुट्टाछुट्टै देखिए पनि तिनको जरा एउटै छ—विश्वासको संकट । बजार सुस्त छ, लगानी रोकिएको छ, र निजी क्षेत्र æहेरौँ के हुन्छÆ भन्ने मनस्थितिमा पुगेको छ । यस्तो अवस्थामा नयाँ अर्थमन्त्रीको आगमन हुनेछ । स्पष्ट वहुमतको सरकार भएकोले क्रमशः आर्थिक पुनर्जीवनको सम्भावनासँग जोडेरे नयाँ बन्ने सरकारलाई हेरिएको छ ।
सबैभन्दा पहिला बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने अहिलेको समस्या चक्रीय मात्र होइन, संरचनागत पनि हो । उत्पादन घटेको छ, उद्योगहरू विस्तार हुन सकेका छैनन्, निर्माण क्षेत्र थलिएको छ । बैंकहरूमा पैसा थुप्रिएको छ तर कर्जा लिन चाहने उद्यमी देखिँदैनन् । यसले एउटा गम्भीर संकेत दिएको छ—अर्थतन्त्रमा पैसा छैन भन्ने होइन, भरोसा छैन भन्ने हो ।
यहीँबाट नयाँ अर्थमन्त्रीको पहिलो परीक्षा सुरु हुन्छ—विश्वास फर्काउने । लगानीकर्ताले नाफा मात्र खोज्दैन, स्थिरता पनि खोज्छ । तर यहाँ नीतिहरू बारम्बार बदलिन्छन्, कर प्रणाली अस्पष्ट छ, र प्रशासनिक प्रक्रिया झन्झटिलो छ । उदाहरणका लागि, बैंक तथा वित्तीय संस्थामाथि उच्च करदर र अन्य क्षेत्रमा फरक व्यवस्था हुनु स्वयंमा असन्तुलनको उदाहरण हो । यस्तो अवस्थाले निजी क्षेत्रलाई जोखिम लिनबाट रोक्छ । त्यसैले कर नीतिमा समानता, स्पष्टता र दीर्घकालीन दृष्टिकोण ल्याउनु अपरिहार्य हुन्छ ।
त्यसैगरी, बजेट कार्यान्वयनको कमजोर अवस्था अर्को ठूलो समस्या बनेको छ । कागजमा ठूलो बजेट आउँछ, तर खर्च हुन सक्दैन । विशेषगरी पुँजीगत खर्च न्यून हुँदा विकास निर्माणका काम सुस्ताउँछन्, जसको असर रोजगारीदेखि बजारको चलायमानतासम्म पर्छ । नयाँ अर्थमन्त्रीले यहाँ æघोषणा होइन, कार्यान्वयनÆलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । योजना छान्नेदेखि ठेक्का प्रक्रिया र अनुगमनसम्मको चक्रलाई चुस्त बनाउन सके मात्र खर्चले अर्थतन्त्रमा वास्तविक प्रभाव पार्न सक्छ ।
राजस्वतर्फको दबाब पनि कम छैन । आर्थिक गतिविधि घटेपछि कर संकलन स्वतः घट्छ, तर सरकारको खर्च घट्दैन । यस्तो अवस्थामा कर बढाउने बाटो रोज्नु सजिलो देखिए पनि त्यसले बजारलाई झन् संकुचित बनाउन सक्छ । त्यसैले समाधान करको दर बढाउनु होइन, करको दायरा विस्तार गर्नु र चुहावट नियन्त्रण गर्नु हो । डिजिटल प्रणालीको प्रयोग, पारदर्शिता र कर प्रशासनमा सुधारले यहाँ ठूलो भूमिका खेल्न सक्छ ।
अर्कोतर्फ, बैंकिङ क्षेत्रको अवस्था पनि अर्थतन्त्रसँगै गाँसिएको छ । तरलता प्रशस्त भए पनि कर्जा प्रवाह हुन नसक्नुले प्रणालीभित्रको असन्तुलन देखाउँछ । ब्याजदरको अस्थिरता र नीतिगत अन्योलले व्यवसायीलाई नयाँ लगानीबाट टाढा राखेको छ । अर्थमन्त्री र केन्द्रीय बैंकबीचको समन्वय यहाँ अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । कर्जा उत्पादनशील क्षेत्रमा जान्छ कि केवल उपभोगमा सीमित हुन्छ भन्ने कुराले दीर्घकालीन आर्थिक दिशा तय गर्छ ।
वैदेशिक क्षेत्र पनि त्यत्तिकै संवेदनशील छ । रेमिट्यान्सले अर्थतन्त्र धानेको छ, तर यसमा अत्यधिक निर्भरता जोखिमपूर्ण छ । निर्यात कमजोर रहँदा आयात बढ्दो छ, जसले व्यापार घाटा चुल्याइरहेको छ । यसको समाधान अल्पकालीन उपायबाट सम्भव छैन । कृषि, ऊर्जा र पर्यटनजस्ता क्षेत्रमा दीर्घकालीन लगानी बढाउँदै उत्पादन र निर्यात वृद्धि गर्ने रणनीति आवश्यक हुन्छ ।
यी सबै समस्याहरूको बीचमा एउटा साझा धागो देखिन्छ—कार्यान्वयनको कमजोरी । नीति बनाउने काम नेपालमा कठिन छैन, तर त्यसलाई प्रभावकारी रूपमा लागू गर्ने संस्कार कमजोर छ । त्यसैले नयाँ अर्थमन्त्रीका लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती नीति बनाउने होइन, प्रणालीलाई काम गर्न लगाउने हो । कर्मचारीतन्त्रलाई जवाफदेही बनाउने, प्रक्रियालाई सरल बनाउने र निर्णयलाई छिटो कार्यान्वयन गर्ने क्षमता नै सफलता मापन गर्ने मुख्य आधार हुनेछ ।
अन्ततः, अहिलेको अर्थतन्त्रलाई कुनै चमत्कारी औषधिले निको पार्न सकिँदैन । यो क्रमिक सुधारको यात्रा हो, जसमा स्पष्ट दृष्टि, स्थिर नीति र दृढ नेतृत्व आवश्यक हुन्छ । नयाँ अर्थमन्त्री सफल हुन्छन् कि हुँदैनन् भन्ने कुरा उनीहरूले कति ठूला घोषणा गर्छन् भन्नेमा होइन, कति साना कामहरू निरन्तर रूपमा कार्यान्वयन गर्छन् भन्नेमा निर्भर रहनेछ ।
आजको चुनौतीको डाँडो भोलिको अवसरको शिखर बन्न सक्छ—यदि नेतृत्वले विश्वास जगाउन, प्रणाली सुधार्न र अर्थतन्त्रलाई सही दिशामा डोर्याउन सक्छ भने ।
क्याटेगोरी : अर्थ
थप समाचार
धेरै पढिएका
प्रतिक्रिया